Ryszard Harężlak, Paweł Kowalski
BSOGKK w Bielsku-Białej

Korekcja skolioz  pomimo stosowania wielu metod jest nadal poważnym problemem terapeutycznym. Powstanie i rozwój skolioz zależy od dwóch podstawowych czynników: etiologicznego i biomechanicznego. Pierwszy może być bardzo różnorodny i zapoczątkowuje powstanie skrzywienia. Czynnik drugi działa na skrzywienie zgodnie z prawami grawitacji i prawami wzrostu, steruje on rozwojem skoliozy [1,2,3]. Bez względu na diagnozę patogenezy i patomechaniki  oraz czynnika etiologicznego następuje zaburzenie wewnętrznej równowagi  statyczno dynamicznej kręgosłupa i jego wyginanie się. Powyższy proces jest wynikiem zmian morfologicznych w układzie mięśniowym w postaci dystonii lub przykurczy mięśni [5]. Szczególne znaczenie mają mięśnie krótkie grzbietu umocowane obydwoma przyczepami w obrębie kręgosłupa i działające bezpośrednio na segment ruchu, a także na mięśnie długie, których jeden z przyczepów znajduje się poza kręgosłupem. Wśród mięśni krótkich grzbietu istotną rolę stabilizującą kręgosłup spełniają mięśnie międzypoprzeczne (Mm. intertransversari) i międzykolcowe (Mm. interspinali). Wśród krótkich mięśni grzbietu największe znaczenie ma triada mięśniowa:

  • wielodzielny (M. multifidus),
  • skręcający długi (M. rotatores longus),
  • skręcający krótki (M. rotatores brevis).
 
Triady takie stanowią kaskadowy układ  szeregowo połączonych zachodzących na siebie zespołów ruchowych. Groźna jest szczególnie zachwiana równowaga statyczna w odcinku lędźwiowym, rozciągnięcie zwłaszcza mięśni międzypoprzecznych po stronie wypukłej. Skośny przebieg tych mięśni w odcinku piersiowym oraz przemieszczanie się podczas skłonu wyrostków kolczystych w stronę wypukłości powoduje, że rozciągnięciu ulegają mięśnie triady po stronie wklęsłej. W ten sposób zachwiana równowaga  przywracana jest w obu odcinkach przez różnostronne mięśnie głębokie ipsilateralnie w odcinku piersiowym, kontralateralnie w odcinku lędźwiowym. Korekcja skolioz jednołukowych nie powinna stwarzać większych problemów, natomiast boczne skrzywienia wielołukowe to poważny problem terapeutyczny, gdyż istnieje konieczność zadziałania właśnie na mięśnie krótkie grzbietu, pomiędzy którymi na poszczególnych odcinkach kręgosłupa występują powiązania funkcjonalne. Szczególnym problemem w korekcji bocznych skrzywień kręgosłupa są skoliozy idiopatyczne o trójpłaszczyznowym zaburzeniu. W ich korekcji niezwykle istotny jest indywidualny dobór pozycji wyjściowych korekcyjnych, hiperkorekcyjnych i izolowanych. Pozycje te powinny umożliwić oddziaływanie we wszystkich płaszczyznach:

 - strzałkowej – kształtowanie fizjologicznych wygięć przednio tylnych,
 - czołowej – wybiórcze rozciąganie strony wklęsłej skrzywienia z jednoczesnym
   wybiórczym wzmacnianiem mięśni strony wypukłej,
 - poprzecznej – wybiórcze oddziaływanie derotacyjne.
 
Wszystkie te warunki spełnia koncepcja ćwiczeń asymetrycznych w korekcji skolioz opracowana w BSOGKK, która oparta jest na trójpłaszczyznowym korektorze skolioz, korektorze skolioz odcinka lędźwiowego i asymetrycznych ćwiczeniach wolnych.
Trójpłaszczyznowy korektor skolioz (fot. 1) jest przyrządem pozwalającym na oddziaływanie korekcyjne we wszystkich trzech płaszczyznach. Szczególną rolę odgrywa pozycja wyjściowa w klęku obunóż ze wsparciem klatki piersiowej, tułowia, brzucha  na wsporniku (fot. 2). Pozycja ta powoduje, że mięśnie grzbietu są optymalnie rozluźnione, co poprzez asymetryczne napięcie gum ekspandorowych umożliwia precyzyjne oddziaływanie na pierwotne skrzywienie w odcinku piersiowym (fot. 3, 4). Regulacja wspornika w pionie i poziomie pozwala na dostosowanie przyrządu do indywidualnych uwarunkowań ćwiczącego z możliwością uzyskania pozycji kifotycznej. Natomiast przez zastosowanie podkładek redresyjnych (fot. 1) po stronie wklęsłej skrzywienia oraz niższe umocowanie gumy ekspandorowej po stronie rotacji uzyskuje się pozycję i oddziaływanie derotacyjne. Gumy ekspandorowe (fot. 1) o różnej długości pozwalają na korekcję skolioz jednołukowych lub wielołukowych.
Dodatkową zaletą ćwiczeń na trójpłaszczyznowym przyrządzie jest to, że efekt oddziaływania korekcyjnego można sprawdzać wzrokowo i palpacyjnie oraz wprowadzać zmiany w ustawieniu przyrządu.
 
Zaletą korektora skolioz odcinka lędźwiowego (fot. 5) jest trójpłaszczyznowe oddziaływanie:

 - kifotyczne  ułożenie poprzez niski uchwyt za szczeble drabinki w przypadkach skolioz idiopatycznych z wypłaszczeniem odcinka piersiowego,
- podkładki redresyjne po stronie wklęsłej skrzywienia umożliwiają oddziaływanie derotacyjne,
- oddziaływanie asymetryczne korygujące odcinek lędźwiowy niezależnie od ilości łuków skrzywienia powinno być poprzedzone asymetrycznym umocowaniem ramion umożliwiającym korekcję lub hiperkorekcję odcinka piersiowego;
  asymetryczna korekcja odcinka lędźwiowego następuje poprzez wznos wyprostowanej kończyny dolnej (po stronie wypukłej skrzywienia) z odwiedzeniem jej aż do uzyskania hiperkorekcji (fot. 6, 7).
 
Podobnie jak w przypadku trójpłaszczyznowego korektora skolioz istnieje możliwość bieżącej weryfikacji efektu korekcyjnego.
Niezmiernie ważną i integralną częścią naszej koncepcji są asymetryczne ćwiczenia wolne, w których dobór pozycji wyjściowych pozwala na zindywidualizowany charakter oddziaływania (fot. 8 – 17). Bardzo istotną kwestią jest dokładny instruktaż sposobu wykonania każdego ćwiczenia, konsekwencja i systematyczność ich realizacji zarówno w warunkach domowych jak i na zajęciach gimnastyki korekcyjnej. Z badań i obserwacji w BSOGKK wynika, że bardzo dobre efekty korekcyjne można osiągnąć w niektórych skoliozach realizując powyższe ćwiczenia tylko w warunkach domowych.
Nauczyciele gimnastyki korekcyjnej powinni opanować umiejętność oceny postawy ciała  dzieci, aby na bieżąco śledzić efekty zalecanych ćwiczeń i ich skuteczność. Szczególnie dotyczy to stosowania ćwiczeń asymetrycznych, co nie znaczy, że stosując ćwiczenia symetryczne nauczyciel jest zwolniony z tego obowiązku. Uzupełnieniem naszej koncepcji są ćwiczenia kształtujące i doskonalące nawyk prawidłowej postawy ciała, ćwiczenia oddechowe, ćwiczenia antygrawitacyjne, ćwiczenia w wodzie, gry i zabawy korekcyjne, a także zwisy czynne i bierne.
Reasumując należy stwierdzić, że koncepcja ćwiczeń asymetrycznych w korekcji skolioz z powodzeniem stosowana jest od 1997 roku w Bielskim Szkolnym Ośrodku Gimnastyki Korekcyjno Kompensacyjnej  im. Romana Liszki, gdzie w cyklu roku szkolnego  (dwa razy w tygodniu na sali gimnastycznej i  raz w tygodniu na basenie) uczestniczy w zajęciach stałych około 1000 dzieci i młodzieży w wieku 7-19 lat.
Coroczne badania kliniczne i radiologiczne uczestników naszych zajęć korekcyjnych  potwierdzają dużą wartość tej koncepcji, na co wskazują wysokie wskaźniki procentowe popraw i stabilizacji skolioz  (zwłaszcza Iº wg Cobba jak również niektóre przypadki skolioz  IIº wg Cobba, fot. 18 – 24).
Powyższa koncepcja zyskała wysoką ocenę merytoryczną prof. dr hab. Jana Ślężyńskiego (AWF Katowice) i prof. dr hab. Tadeusza Kasperczyka (AWF Kraków)  ze wskazaniem na potrzebę jej upowszechnienia.

 
Piśmiennictwo

  1. KASPERCZYK  T.  Wady postawy ciała diagnostyka i leczenie. Kraków 2002.
  2. KASPERCZYK T., ŚLĘŻYŃSKI J. Diagnostyka wad postawy. (W:) Postawa ciała człowieka i metody jej oceny. Red. J. Ślężyński. AWF Katowice 1992.
  3. TYLMAN  D. Patomechanika bocznych skrzywień kręgosłupa. PZWL, Warszawa 1972.
  4. WEJSFLOG  G. Zasady Leczenia bocznych skrzywień kręgosłupa. Gimnastyka i korekcyjna. (W:) Metody usprawniania leczniczego w wadach , skrzywieniach i urazach kręgosłupa. Red. G. Wejsflog. PTKW, Katowice 1969.
  5. WILCZYŃSKI  J. Korekcja wad postawy człowieka.  Anthropos.  Starachowice 2001.