I. WSTĘP


Wyniki badań przesiewowych przeprowadzanych przez nauczycieli Bielskiego Szkolnego Ośrodka Gimnastyki Korekcyjno- Kompensacyjnej im. Romana Liszki w Bielsku-Białej w szkołach na terenie miasta i podległych Gmin wykazują stałą wzrostową tendencję liczby wykrytych wad postawy ciała u dzieci w wieku szkolnym. Wiodącą wadą jest boczne skrzywienie kręgosłupa o zaburzeniach trójpłaszczyznowych. Powyższy proces jest wynikiem zmian morfologicznych w układzie mięśniowym w postaci dystonii lub przykurczy więzadłowo- mięśniowych. Szczególnie duże przykurcze występują w obrębie mięśni kulszowo-goleniowych, biodrowo-lędźwiowych oraz czworogłowego uda. Mięśnie te odpowiedzialne są za prawidłowe ustawienie miednicy, a to z kolei stanowi fundament kręgosłupa. Prowadzenie specjalistycznych ćwiczeń  częściowo eliminuje przykurcze mięśniowe i jest pierwszym etapem na drodze do uzyskania pozytywnych efektów terapeutycznych. Uzupełnieniem procesu korekcyjnego w BSOGKK jest udział w zajęciach na basenie oraz korzystanie z profesjonalnej wanny do hydromasażu. W efekcie dzieci w znacznym stopniu niwelują istniejące przykurcze. Włączenie zabiegu masażu jako elementu rozluźniająco – odprężającego pozwoliłoby stworzyć kompleksowy program pracy na potrzeby gimnastyki korekcyjnej. Masaż znosi napięcia mięśniowo-nerwowe i psychiczne, a tym samym uzyskujemy pełne rozluźnienie i odprężenie. Podczas zabiegu podnosi się poziom endorfin czyli substancji wydzielających się w mózgu, dzięki którym odczuwamy odprężenie fizyczne, jak i psychiczne. Organizm wraca do stanu pewnej równowagi, co nie jest bez znaczenia zwłaszcza w odniesieniu do dzieci uczęszczających na zajęcia korekcyjne. Warto podkreślić, że dziecko w takim stanie ma większe zdolności regeneracyjne jak i motywacyjne do dalszych działań.
   
WPROWADZENIE DO ZAGADNIENIA MASAŻU

1.    HISTORIA MASAŻU

Historia masażu sięga czasów starożytnych. Już Grecy stosowali go, jako zabieg głównie sportowy, mający na celu przygotowania do startu w zawodach (całe ciało nacierali oliwką). Rzymianie jako zabieg zdrowotny wykonywali go rano i wieczorem. Jednak prekursorami w zastosowaniu masażu  byli Chińczycy, Hindusi i Egipcjanie, u których ówczesna kultura i cywilizacja stała na wysokim poziomie. Masaż łączono wtedy z innymi metodami leczniczymi, o których z doświadczenia wiedziano, że mają korzystny wpływ na organizm. Sądzono, że dzięki mechanicznemu oddziaływaniu na skórę wzmaga się lub osłabia krążenie krwi oraz doskonale wpływa na pracę mięśni. Masaż był uzupełnieniem obrzędów religijnych, z czasem stał się częścią medycyny ludowej. Pierwsze wzmianki na temat masażu pojawiły się w pracach Hipokratesa (Grecja), Celsusa i Galena (Rzym). Niestety, w okresie średniowiecza, kiedy to ludzkie myślenie było skrępowane dogmatami kościoła katolickiego, ideałem życia była asceza. Kultura fizyczna, a wraz z nią sztuka masażu odeszła w zapomnienie. Dopiero w XVI wieku odkryto masaż na nowo i zaczęto go oficjalnie stosować w medycynie. W tym okresie najbardziej znaną postacią był francuski lekarz Ambroise Pare. Wypracował on metodę masażu, która w znanej mierze przyspieszyła przebieg procesu rekonwalescencji po przebytej chorobie. Natomiast chirurg Andry jako pierwszy zastosował masaż w ortopedii. Niemal w każdym stuleciu pojawiają się wybitni naukowcy, którzy zwracają uwagę  na zapomnianą metodę leczniczą, tak bardzo cenioną przez lekarzy starożytnych. Wiek XIX to przełom dla znaczenia masażu. Szwedzki lekarz Per Henryk Ling stworzył technikę masażu szwedzkiego, która stała się słynna w całym świecie. W 1813 roku w Sztokholmie, po raz pierwszy wprowadzono masaż do programu nauczania jednej ze szkół wyższych. Od tej pory masaż stosowano w uzdrowiskach i innych ośrodkach leczniczych. Pod koniec XIX wieku masaż uznano za skuteczna metodę lecznicza zalecaną przez chirurgów, kardiologów i lekarzy ogólnych. W pierwszej połowie XX wieku obok masażu klasycznego pojawiły się inne, bardziej specjalistyczne jego formy.

2.    DEFINICJA  I  MECHANIZM  DZIAŁANIA  MASAŻU

Masaż jest to określone oddziaływanie bodźcami mechanicznymi na organizm człowieka przy biernym zachowaniu się pacjenta (masowanego), mając na celu wywołanie ze strony organizmu określonej reakcji (odczucie bodźca), która dotyczy zarówno ciała, jak i psychiki. Rozchodzące się po ciele, pod wpływem masażu, bodźce oddziałują na funkcjonowanie komórek i tkanek bezpośrednio i pośrednio. Jest to działanie lokalne (krążenie płynów ustrojowych, skurcz mięsni) i centralne (trzewia, centralny układ nerwowy). Masaż to zabieg leczniczy lub kosmetyczny polegający na rozcieraniu, głaskaniu, ugniataniu, oklepywaniu ciała, wykonywany ręcznie lub za pomocą specjalnych przyrządów. Masaż pobudza krążenie krwi, limfy, podnosi puls i ciśnienie krwi. Wzmożone krążenie zmienia przemianę materii, temperaturę ciała, oddychanie, zwiększa ilość wydalanego moczu. Wspaniale oddziałuje na układ nerwowy, równoważy wysłane przez ciało negatywne reakcje na stres, likwiduje mimowolne napięcie mięśniowe.

3.    RODZAJE MASAŻU 

W zależności od celów realizacji działań masażysty na organizm człowieka, masaż dzielimy na:

  • masaż leczniczy,
  • masaż sportowy,
  • masaż higieniczno-kosmetyczny (relaksujący).


Masaż leczniczy dzielimy na:

  • masaż klasyczny,
  • masaż specjalistyczny,
  • masaż w środowisku wodnym,
  • masaż przyrządowy.

     
W zależności od czasu trwania i formy, masaż leczniczy dzielimy na:

  • krótkobodźcowy, gdzie głównym efektem jest odczyn miejscowy, trwa 10-15 minut, wykonywany jest codziennie,
  • średniobodźcowy ,gdzie pojawia się odczyn miejscowy i częściowo ogólny ,trwa 20-30 minut, wykonywany codziennie lub co drugi dzień,
  • długobodźcowy, gdzie pojawia się odczyn miejscowy i ogólny, trwa 30-45 minut, wykonywany co drugi dzień.

 
II.    MATERIAŁ I METODY BADAŃ

Z końcem roku szkolnego 9. dzieci, uczestników zajęć gimnastyki korekcyjnej BSOGKK zakwalifikowano do masażu leczniczego. Przez okres dwóch miesięcy wyselekcjonowana grupa uczęszczała dwa razy w tygodniu na zajęcia korekcyjne i trzy razy w tygodniu na masaż leczniczy. Grupa porównawcza to 9. dzieci, korzystających tylko z zajęć gimnastyki korekcyjnej dwa razy w tygodniu. Wiodącą wadą była skolioza o wartościach kątowych w przedziale od 10º do 30º według Cobba. Przedział wiekowy badanych: 10-18 lat. Cykl terapeutyczny obejmował serię 20 zabiegów, co trwało około dwóch miesięcy. W obu grupach na wstępie programu, jak i po jego zakończeniu, przeprowadzono następujące badania:

  1. Test Bertranda (pomiar garbu żebrowego i wału lędźwiowego).
  2. Analizę asymetrii trójkątów talii.
  3. Test gibkości Tomayera.
  4. Test Szobera.


Ad.1.
Test Bertranda: pozycja stojąca, stopy ustawione równolegle na szerokość bioder. Skłon T w przód, NN proste w kolanach, głowa i RR luźno zwisają. Dokonujemy pomiaru wielkości garbu żebrowego (asymetrii pleców) i wału lędźwiowego za pomocą poziomicy i linijki.

Ad.2.
Asymetria trójkątów talii oceniana za pomocą fotografii cyfrowej z wykorzystaniem oprogramowania komputerowego „Microsoft Office” firmy Microsoft®.

Ad.3.
Test gibkości Tomayera: w pozycji stojącej na skrzyneczce, stopy ustawione są równolegle, palce stóp na krawędzi skrzyneczki. Skłon T w przód, NN proste w stawach kolanowych:

  • palce u rąk poniżej poziomu skrzyneczki (+ cm): BARDZO DOBRZE.
  • palce na poziomie skrzyneczki (0): DOBRZE.
  • palce powyżej poziomu skrzyneczki (- cm): SŁABO.

Ad.4.
Test Szobera: ruchomość odcinka lędźwiowego kręgosłupa. W pozycji stojącej, wyprostowanej zaznaczamy za plecach wyrostek kolczysty kręgu L5, a następnie odmierzamy pionowo w górę 10 cm i zaznaczamy drugi punkt. Badanemu polecamy wykonać głęboki skłon w przód. W tej pozycji mierzymy ponownie odległość między kręgami. W warunkach prawidłowych odległość zwiększa się do ponad 14,5cm (ruchomość kręgosłupa wynosi co najmniej 4,5cm).

Podczas masażu leczniczego rozluźniano stronę wklęsłą skoliozy wykorzystując technikę głaskania, rozcierania podłużnego i poprzecznego oraz wibrację. Stronę wypukłą skrzywienia, energicznie pobudzano stosując głaskanie, rozcieranie, ugniatanie podłużne i poprzeczne, oklepywanie i silną wibrację. Czas trwania jednego zabiegu to 25 minut.

III.     OMÓWIENIE WYNIKÓW BADAŃ

Wśród 9. osób uczestniczących tylko dwa razy w tygodniu (grupa kontrolna) w zajęciach gimnastyki korekcyjnej stwierdzono następujące rodzaje skolioz:

  • 2 osoby z rozpoznaniem ScThLsin
  • 3 osoby – ScThdxLsin
  • 1 osoba – ScThLdx
  • 2 osoby – ScThdxThLsin
  • 1 osoba – ScThLdxLsin.

U ośmiu osób stwierdzono garb żebrowy. Po dwóch miesiącach ćwiczeń tylko u dwójki dzieci zaobserwowano poprawę. Wał lędźwiowy stwierdzono u 7 osób, z czego dwie uzyskały minimalną poprawę. Najmniej korzystny wynik uzyskano oceniając asymetrię trójkątów talii, gdzie nie stwierdzono popraw. Gibkość poprawiła się u czterech osób w granicach 1-2 cm. Pozostałe osoby uzyskały pomiar wyjściowy. W teście Szobera tylko trzy osoby uzyskały poprawę w granicach 0,5 cm.

Tabela nr 1. Efekty analizy garbu żebrowego, wału lędźwiowego i asymetrii trójkątów tali w grupie kontrolnej.

Pomiar Liczba wystąpień Liczba popraw
Garb żebrowy 8 3 (37%)
Wał lędźwiowy 7 2 (28%)
Asymetria trójkątów talii 9 0 (0%)

 

Tabela nr 2. Efekty analizy gibkości i testu Szobera w grupie kontrolnej.

  Liczba dzieci
Liczba popraw
Gibkość 9 3 (33%)
Test Szobera 9 4 (44%)

 

Analizując grupę dzieci ćwiczących dwa razy w tygodniu i biorących udział w masażu leczniczym trzy razy (grupa badawcza) w tygodniu zakwalifikowano:

  • 4 osoby z rozpoznaniem – ScThdxLsin
  • 3 osoby – SxThdxThLsin
  • 1 osobę – ScCThLdxLsin
  • 1osobę – ScThLdxLsin

Wśród 9. osób stwierdzono 8 przypadków garbu żebrowego. Po cyklu terapeutycznym (trzy razy w tygodniu masaż oraz dwa razy zajęcia korekcyjne) w 6. przypadkach odnotowano poprawę. Wał lędźwiowy występował w czterech przypadkach, a u dwójki osób stwierdzono poprawę. W teście Szobera i Tomayera  wszyscy uzyskali poprawę. Najlepszy wynik gibkości to poprawa o 8cm, najmniejszy- 0,5 cm. Średnio natomiast, dzieci uzyskały wynik lepszy o 1cm. Dokonując analizy trójkątów talii, asymetrię stwierdzono we wszystkich dziewięciu przypadkach. Poprawę uzyskała tylko dwójka dzieci. Wyniki obrazuje tabele i wykresy nr 2.


Tabela nr 3. Efekty analizy garbu żebrowego, wału lędźwiowego i asymetrii trójkątów tali w grupie badawczej.

Pomiar Liczba wystąpień Liczba popraw
Garb żebrowy 8 6 (75%)
Wał lędźwiowy 4 2 (50%)
Asymetria trójkątów talii 9 2 (22%)

 

Tabela nr 4. Efekty analizy gibkości i testu Szobera w grupie badawczej.

 Testy Liczba dzieci poddanych testom
Liczba popraw
Gibkość 9 9 (100%)
Test Szobera 9 9 (100%)

 

Po zakończeniu cyklu 20 masaży przeprowadzono krótkie wywiady z jego uczestnikami i ich rodzicami na temat korzyści płynących z tego zabiegu. Wszyscy uczestnicy byli bardzo zadowoleni. Masaż wpływał na nich rozluźniająco i odprężająco. Częściowo znosił napięcie mięśniowe, a także psychiczne. Organizm szybciej wracał do stanu pełnej równowagi psychofizycznej, co korzystnie wpływało na podniesienie efektywności oddziaływania korekcyjnego (dzieci zdecydowanie lepiej i chętniej uczestniczyły w zajęciach gimnastyki korekcyjnej).

 

 
     
Przed zabiegiem masażu   Po zabiegu masażu

 

 Wnioski

  1. Dzieci uczestniczące w zabiegu masażu leczniczego i ćwiczące dwa razy w tygodniu na sali uzyskały lepsze wyniki od grupy biorącej udział tylko w zajęciach gimnastyki korekcyjnej dwa razy w tygodniu.
  2. Masaż leczniczy wpływa korzystnie na gibkość i ruchomość kręgosłupa.
  3. Najmniejszą poprawę uzyskano w przypadku asymetrii trójkątów talii:
    a.    grupa badawcza - 22%.
    b.    grupa kontrolna - 0% popraw.
  4. Poprawę (choć w minimalnych wartościach) uzyskano w przypadku garbu żebrowego i wału lędźwiowego:
    a.    grupa badawcza:
           > garb żebrowy - 75%
           > wał lędźwiowy - 50% popraw.
    b.    grupa kontrolna:
           > garb żebrowy - 37%
           > wał lędźwiowy - 28% popraw.
  5. W celu weryfikacji uzyskanych efektów powtórzyć badanie na większej grupie dzieci.
  6. Włączyć zabieg masażu leczniczego jako element rozluźniająco- odprężający i stworzyć kompleksowy program pracy na potrzeby gimnastyki korekcyjnej.

 

Literatura

1.    Zborowski A.: Masaż w wybranych jednostkach chorobowych.
       Firma Wydawniczo-Handlowa A-Z, Kraków, 2005 r.
2.    Lewandowski G.: Masaż leczniczy.  Wydawnictwo Annał s.c., Łódź, 2005 r.
3.    Szczotka P.: Integracyjny Masaż Bodywork. Zakłady Poligraficzno- Wydawnicze, Węgrowiec, 2004 r.
4.    Europejska Szkoła Kształcenia Korespondencyjnego: Masaż relaksacyjny. Poznań,  2004 r.
5.    Kasperczyk T.: Wady postawy ciała. Wydawnictwo Kasper, Kraków, 1998 r.